De testosteron-implosie
Donderdagavond 26 maart, De kansen van de crisis
Dennis Molendijk
Wat een heerlijke foto van Nout Wellink vanochtend (vrijdag) in de Volkskrant. Wellink is zo langzamerhand de rode draad in het programma Crisis in Frascati aan het worden. Zijn naam én zijn rol in de crisis worden met grote regelmaat genoemd. Onderschrift bij de foto: “Tussen schuld en geen schuld aan de crisis, zit een groot grijs gebied, zegt Nout Wellink, president van De Nederlandse bank (DNB). En hijzelf staat in het midden.”
De avond ervoor hebben we het in Frascati over De crisis en ik. In een korte introductie op de avond leg ik een verband tussen het klassieke personage Oedipus en Nout Wellink. Wat hen verbindt is de hardnekkig menselijke eigenschap om ‘het kwaad’ en de verantwoordelijkheid altijd als vanzelf buiten jezelf te zoeken. De Volkskrant: “Mij is de eer geworden dat ik de hoofdprijs heb gewonnen”, reageert Wellink met trage dictie. “Ik treed nederig terug van die eerste plaats ten gunste van de voorzitter van de VEB.’ Het zijn tenslotte de aandeelhouders – VEB-leden – die joegen op hogere rendementen.
Het is de fundamentele attributiefout. Vergeet de term, onthoudt het mechanisme: bij vervelende gebeurtenissen (veel te laat op een afspraak, tentamen gemist, etc.) heeft de mens de natuurlijke neiging om wanneer het een ánder betreft, dat vervelende gedrag toe te schrijven aan diens karakter (hij is lui, onbetrouwbaar, kan geen verantwoordelijkheid aan). Echter wanneer het jezelf betreft, zijn het altijd de omstandigheden die de schuld hebben (de brug stond open, ik ben ook drie weken ziek geweest, etc.).
In de zaal gebeurt hetzelfde. Esther-Mirjam Sent (hoogleraar economische theorie) stelt in het debat van de avond dat de crisis goed is voor de vrouwen: “niet alleen behouden ze makkelijker hun baan dan mannen, maar het is ook typisch mannelijk gedrag dat de crisis heeft veroorzaakt: hebzucht, overdreven optimisme, risico nemen en gebrek aan vertrouwen.” Debatleider Pieter Hilhorst pakt het direct op en gaat het lijstje af in de zaal. Wat blijkt? Niemand is hebzuchtig….
“Wij zijn winnen gaan verwarren met verdienen.” Het is een zinnetje uit de tekst van NTG-acteur Aus Greidanus jr. Dramaturg Paul Slangen leest Greidanus’ tekst over een berooide bankdirecteur die nu voor het station de daklozenkrant verkoopt. De monoloog is kort, maar zit vol intelligente observaties en verwijzingen.
“Wij zijn winnen gaan verwarren met verdienen.” Hoe mooi is het contrast met de documentaire aan het begin van de avond: Charcoal People. Op het moment dat we het in Nederland hebben over de AOW die gaat van 65 naar 67, met uitzondering voor de zware beroepen, volgen we in deze prachtige documentaire enkele houtskoolwerkers in het Amazonegebied. Vooral indruk maakt een man van achter in de zeventig (!). In verbluffend mooie beelden en begeleid door een melancholieke soundtrack ervaren we via hem wat écht werken is. Snoeihard werken om te kunnen overleven en je familie te onderhouden. Het debat over De crisis en ik krijgt daardoor toch – hoe zal ik het zeggen – een breder perspectief.
In het debat zitten drie sprekers. Rechts aan tafel filosoof Karim Benammar en hoogleraar Esther-Mirjam Sent. Dan een lege stoel. En dan Kees Hudig. Die lege stoel is waarschijnlijk toeval, maar het markeert een scherpe tegenstelling tussen de ‘partijen’.
Voor aanvang van het debat geeft Kees Hudig (publicist, activist en andersglobalist) een presentatie over het internationale project Mapping the Crisis van Lize Mogel (US) en Casco (Office for Art, Design and Theory). Hoe ziet de mondiale crisis eruit? Wereldwijd wordt aan mensen gevraagd om visualisaties te maken over de crisis. Ook in Frascati hebben velen al een tekening gemaakt. Uiteindelijk worden al die tekeningen gebruikt voor één groot kunstwerk.
Het debat
Wij kennen Karim Benammar en zijn filosofie. Immers, gisteren zaten we bij hem in de collegebanken. En dat geeft ons een voorsprong. Wij weten: hij is niet gek, hooguit wat provocerend. En dat maakt het gesprek achter de debattafel interessant. Kees Hudig verwoordt namelijk exact wat we voelen in onze onderbuik: we kunnen niet eindeloos blijven groeien, dat weet een kind. Integendeel!, beweert Benammar, we moeten alleen beter leren verspillen. Hoewel het debat minder over De crisis en ik gaat en meer over de onderliggende structuren, passeren veel interessante onderwerpen de revue: Wat is het tegendeel van hebzucht? Is het generositeit of is het integriteit? Moeten we van de economie van de hebzucht naar de economie van de eer? En hoe zit het met de testosteron-implosie, de verschuiving van de mannelijke naar de vrouwelijke eigenschappen. Maar het meest interessant blijft toch de tegenstelling tussen Kees en Karim; tussen de keuze voor globale herverdeling en de kunst van het verspillen. De globale groei (en niet de globale herverdeling) is volgens Karim Benammar niet alleen maar het probleem, maar juist ook de oplossing. En daarmee vervult de filosoof vanavond de rol van de kunstenaar. Hij ontregelt het debat én hij zet het denken – opnieuw - op scherp. “We moeten op zoek naar nieuwe verspillingprojecten”.
Gelukkig is de kunst – zo stelt Hilhorst – de ultieme verspilling.
Harakiri
Shervin Nekuee is ziek, helaas, maar toch geeft hij via PowerPoint een presentatie. Harakiri is een oosters ritueel van zelfdoding vanuit eer (en schaamte). Nu de roep steeds luider wordt in de richting van de bankiers – “Jump!” – is Nekuees zorgvuldige uitleg over Harakiri een sterke bijdrage aan het programma. Wanneer vervolgens acteur Jaap Spijkers het toneel betreedt in de rol van een bankier, denk je onwillekeurig: dát had je ook kunnen doen, Harakiri. In plaats daarvan opnieuw de attributiefout: het ligt aan de omstandigheden. “Natuurlijk heb ik regelmatig gedacht: moeten we niet op de rem stappen, moeten we niet nadrukkelijker waarschuwen voor de risico’s? De onderliggende risico’s? Maar ja, dat stuit je als bankier toch tegen de borst. Ergens voor waarschuwen is nou niet bepaald vertrouwenwekkend. We weten als geen ander dat de gezondheid van een economie voor alles een self fullfilling prophecy is. Het is sowieso onverstandig om teveel stil te staan bij wat er allemaal mis kan gaan. Als je dat doet, dan neemt het vertrouwen per definitie af. Dan gaat het mis. En daar heeft helemaal niemand iets aan, toch?”
De tekst is van Jeroen Smit, de auteur van het ABN-AMRO boek De Prooi. En wat is het heerlijk om een acteur van het kaliber Jaap Spijkers de tekst te horen interpreteren. Het is een mooie en thematisch relevante afronding van de avond. Even later op het journaal krijgt ‘bankier’ Jaap Spijkers van Nout Wellink het antwoord op zijn vraag of hij niet had moeten waarschuwen voor de risico’s:
“Het is laf om onder maatschappelijke druk schuld te bekennen, terwijl je geen schuld hebt.”
Tot zover. Dennis